Δημοφιλή Άρθρα

Δημοφιλή Άρθρα

Υπηρεσίες

COVID-19: Μια Ψύχραιμη Ματιά στην Κατάσταση


Στοκχόλμη, Σουηδία. Απρίλιος 2020. Μια ομάδα παιδιών νηπιαγωγείου διασχίζουν το δρόμο κατά την διάρκεια της πανδημίας, όπου τα νηπιαγωγεία της Σουηδίας παρέμειναν ανοικτά.
 
 

COVID-19: Μια Ψύχραιμη Ματιά στην Κατάσταση

Αυξάνει τελικά η πανδημία τη συνολική θνησιμότητα;

Πώς αναμένεται να εξελιχθεί η εικόνα και ποιες επιλογές έχουμε, σε ατομικό και κοινωνικό επίπεδο, με βάση τα σημερινά στοιχεία.

Dr. Δημήτρης Τσουκαλάς

Ποιο είναι το Ιδανικό Μοντέλο Διαχείρισης του Κορωνοϊού, Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας;
 
Στην αρχή της πανδημίας οι χώρες είχαν τρεις επιλογές στη διαχείριση της εξάπλωσης του ιού στο πληθυσμό:
 

  1. Να μην εφαρμόσουν περιορισμούς, όπως έκανε η Αγγλία αρχικά.
     
  2. Να εφαρμόσουν πλήρη περιορισμό του πληθυσμού (lock-down). Επιλογή που εφάρμοσε η χώρα μας και η πλειοψηφία των ευρωπαϊκών χωρών.
     
  3. Την εφαρμογή κοινωνικής αποστασιοποίησης χωρίς lock-down, με αυξημένη επιφυλακή στη προστασία των ευπαθών ομάδων. Επιλογή που εφάρμοσε η Σουηδία.  
 
Διαφορετικές χώρες, επέλεξαν διαφορετικές στρατηγικές στην προσπάθεια τους να επιπεδώσουν την καμπύλη των περιστατικών, λαμβάνοντας υπόψη και τις δυνατότητες των συστημάτων υγείας τους.
 
Σε αντίθεση με άλλες χώρες που εφάρμοσαν πλήρη περιορισμό (lock-down), η Σουηδία εφάρμοσε ένα πιο χαλαρό μοντέλο αναστολής της διάδοσης του κορωνοϊού στον πληθυσμό της.
 
Σε πρόσφατη ενημέρωση του, o Π.Ο.Υ. επαίνεσε το σουηδικό μοντέλο διαχείρισης της πανδημίας, το οποίο θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί από όλες τις χώρες στη διαχείριση της επόμενης φάσης(1).
 
Το πρότυπο διαχείρισης της Σουηδίας προκάλεσε και προκαλεί σημαντικές επικρίσεις διεθνώς, γιατί οδήγησε μέχρι σήμερα, σε περισσότερους θανάτους από αυτούς που καταγράφηκαν στις υπόλοιπες σκανδιναβικές χώρες.
 
Οι Σουηδοί αντιτάσσουν σε αυτό, ότι η εξάπλωση του κορωνοϊού και οι θάνατοι που θα προκληθούν από αυτόν είναι αναπόφευκτοι. Ο αριθμός των ατόμων που θα μολυνθούν τελικά, είτε με την εφαρμογή σκληρών περιοριστικών μέτρων, είτε χωρίς, θα είναι ο ίδιος. Το lock-down μειώνει την ταχύτητα που θα συμβεί η εξάπλωση και επιτρέπει καλύτερη διαχείριση των περιστατικών. 
 
Οι Σουηδοί υποστηρίζουν ότι ένα πλήρες lock-down, παράλληλα με τις απώλειες σε ανθρώπινες ζωές, που θα προκύψουν έτσι κι αλλιώς, επιφέρει και σημαντικές απώλειες στην οικονομία μιας χώρας. Οι οικονομικές κρίσεις επίσης, οδηγούν σε μεγάλες απώλειες ζωών, όπως είδαμε και στην κρίση του 2007(2).   
 
Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι η εφαρμογή περιοριστικών μέτρων δεν αναμένεται να μειώσει τον αριθμό αυτών που θα νοσήσουν από COVID-19,  αλλά να απλώσει αυτά τα περιστατικά στο χρόνο, έτσι ώστε να είναι εφικτή η καλύτερη δυνατή διαχείριση τους. Αυτή η επιλογή έχει θεωρητικά το πλεονέκτημα ότι αναμένεται να οδηγήσει σε λιγότερους θανάτους, γιατί πέρα από τις καλύτερες υπηρεσίες υγείας, επιτρέπει και στην ιατρική κοινότητα να μελετήσει καλύτερα τη νόσο και να εντοπίσει πιο αποτελεσματικές θεραπείες(3).
 

Η επιπέδωση της καμπύλης της επιδημίας στοχεύει να μειώσει την ταχύτητα μετάδοσης του ιού στο πληθυσμό, ώστε να μπορέσουν τα συστήματα υγείας κάθε χώρας να διαχειριστούν καλύτερα τους νοσούντες. 
 
Το συγκεκριμένο πλεονέκτημα όμως, φαίνεται να χάθηκε από τον πανικό που προκλήθηκε σε πολλές χώρες (Ιταλία, Ισπανία, Ιρλανδία, Βέλγιο, Καναδάς, Νορβηγία, Γαλλία, Πορτογαλία), όπου στην προσπάθεια να ενισχυθούν τα νοσοκομεία, μειώθηκε η επιφυλακή στα γηροκομεία, με αποτέλεσμα να υπάρξει γρήγορη διάδοση του ιού σε αυτές τις δομές και αυξημένοι θάνατοι. Οι μισοί θάνατοι στις παραπάνω χώρες συνέβησαν σε οίκους ευγηρίας(4).
 
 
Η Πραγματική Επίπτωση της Πανδημίας στην Ολική Θνησιμότητα μιας Χώρας
 
Αυξάνει τελικά η πανδημία από τον SARS-CoV-2 τους θανάτους σε σχέση με αυτούς που αναμένονται φυσιολογικά;
 
Η σύντομη απάντηση είναι ότι τους αυξάνει. 
 
Ένα καλό παράδειγμα, που μπορεί να μας δώσει στοιχεία για την επίπτωση της πανδημίας στην ολική θνησιμότητα μιας χώρας, είναι η Αγγλία.
 
Στην Αγγλία, όπου τα περιοριστικά μέτρα πάρθηκαν με καθυστέρηση σε σχέση με τις υπόλοιπες χώρες, οι θάνατοι από οποιαδήποτε αιτία, κατά την κορύφωση της πανδημίας, ήταν υπερδιπλάσιοι σε σχέση με τους θανάτους που συμβαίνουν κάθε χρόνο την ίδια περίοδο(5,6).
 
Στη κορύφωση της πανδημίας στην Αγγλία, καταγράφηκαν 22.350 θάνατοι από οποιαδήποτε αιτιολογία, σε μια εβδομάδα. Ο μέσος όρος θανάτων την εβδομάδα, στην Αγγλία την προηγούμενη πενταετία για την ίδια περίοδο, ήταν 10.500. Η πανδημία προκάλεσε 11.850 θανάτους περισσότερους από τους αναμενόμενους(6).
 

Συνολικοί θάνατοι ανά εβδομάδα από οποιαδήποτε αιτιολογία σε Αγγλία και Ουαλία. Με κόκκινο οι θάνατοι του 2020, με μπλε ο μέσος όρος εβδομαδιαίων θανάτων κατά την προηγούμενη πενταετία.  
 
 
Οι συνολικοί θάνατοι που καταγράφηκαν φέτος, από την αρχή του έτους στην Αγγλία, είναι 207.000, ενώ το 2015 για την ίδια περίοδο, ήταν 191.000. Η διαφορά ανέρχεται σε 16.000 θανάτους.
 
Όμως και μια μεγάλη οικονομική κρίση αυξάνει σημαντικά τη θνησιμότητα. Στην Αγγλία υπολογίζεται ότι από το 2013 έως το 2019 προκλήθηκαν 131.000 επιπλέον θάνατοι, λόγω των περικοπών στη δημόσια υγεία(7).
 
Υπολογίζεται ότι στην Ευρώπη η οικονομική κρίση του 2008, λόγω μειωμένης πρόσβασης σε ιατρικές δομές και περικοπές στη δημόσια υγεία, προκάλεσε 320.000 επιπλέον θανάτους από καρκίνο και μόνο(8). Οι αυξημένες αυτοκτονίες, ο ανθυγιεινός τρόπος ζωής, οι καρδιακές παθήσεις, η αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ και οι περικοπές στα νοσοκομεία, αύξησαν επιπλέον τους θανάτους σε όλη την Ευρώπη (8-10).  
 
 
Κύριοι Παράγοντες Νόσου Σε όλο το Κόσμο 
 
Για να καταλάβουμε τη σημασία των στοιχείων που αφορούν τη θνησιμότητα από τον κορωνοϊό, αλλά και αυτή που προκύπτει σε περιόδους οικονομικής κρίσης, είναι σημαντικό να τις συγκρίνουμε με τους θανάτους που προκύπτουν κάθε χρόνο και από άλλα αίτια.
 
Από την αρχή του 2020, υπολογίζεται ότι έχουν προκύψει περίπου 20.000.000 θάνατοι παγκοσμίως και το μεγαλύτερο μέρος από αυτούς οφείλεται σε παράγοντες που μπορούν να προληφθούν, όπως:

  • υπέρταση: 3.700.000 θάνατοι 
     
  • κακή διατροφή: 4.000.000 θάνατοι
     
  • κάπνισμα: 2.600.000 θάνατοι 
     
  • ατμοσφαιρική ρύπανση: 2.200.000 θάνατοι 
     
  • μεταβολικοί παράγοντες όπως: αυξημένα επίπεδα ζαχάρου, λιπιδίων, αυξημένο βάρος, νεφρική ανεπάρκεια, χαμηλή οστική πυκνότητα: 7.300.000 θάνατοι (7,8).     
 
Σημείωση: συχνά οι παράγοντες κινδύνου αλληλεπικαλύπτονται. Ένα άτομο που έχει αυξημένο βάρος για παράδειγμα, μπορεί επίσης να καπνίζει, να έχει και υπέρταση κ.ο.κ.
 

Κύρια αίτια θανάτου παγκοσμίως, 2016. Με γκρι χρώμα: μεταβολικοί παράγοντες κινδύνου, με μπλε: παράγοντες κινδύνου που οφείλονται στον τρόπο ζωής, με γαλάζιο: περιβαλλοντικοί/εργασιακοί παράγοντες κινδύνου. Guardian Graphic. Source: Institute for Health Metrics and Evaluation   
 
 
Μέχρι τη στιγμή που γράφεται αυτό το άρθρο, έχουν καταγραφεί 245.000 θάνατοι από κορωνοϊό παγκοσμίως από την αρχή του 2020.
 
Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, η απειλή από τον SARS-CoV-2, με βάση τα στοιχεία που είναι διαθέσιμα αυτή τη στιγμή, είναι συγκριτικά πολύ μικρότερη. Είναι μάλιστα αξιοσημείωτο ότι οι παράγοντες κινδύνου για χρόνια νοσήματα (υπέρταση, κακή διατροφή, ρύπανση, μεταβολικοί παράγοντες) είναι ίδιοι με αυτούς που προδιαθέτουν για βαριά νόσο και θάνατο από COVID-19. 
 
 
Ελλάδα: Πιθανές Επιπτώσεις στη Δημόσια Υγεία από το lock-Down

Αναμφισβήτητα, ο SARS-CoV-2 αυξάνει τη συνολική θνησιμότητα, κυρίως σε συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες. Η αύξηση όμως αυτή, σε σχέση με τα κοινωνικά προβλήματα και τους θανάτους που θα προκαλέσει ένα παρατεταμένο lock-down, είναι σημαντικά μικρότερη.
 
Στη χώρα μας είχαμε μια εξαιρετική διαχείριση της εξάπλωσης της λοίμωξης. Ο στόχος της επιπέδωσης της καμπύλης μετάδοσης επιτεύχθηκε. Θα πρέπει όμως, όσο πιο γρήγορα γίνεται, να περάσουμε στο άνοιγμα των εργασιών και της κοινωνίας.
 
Η χώρα μας μόλις βγήκε από μια βαθιά και μακροχρόνια κρίση. Από το 2009 και μετά, οι θάνατοι άρχισαν να αυξάνονται σταθερά, λόγω της οικονομικής κρίσης. Το 2019 καταγράφηκαν 17.000 παραπάνω θάνατοι από ότι το 2009, το μεγαλύτερο μέρος από αυτούς, θεωρείται ότι είναι αποτέλεσμα της οικονομικής κρίσης(8-11).
 
Η επιλογή της στρατηγικής αντιμετώπισης της κατάστασης είναι μια ιδιαίτερα δύσκολη άσκηση, που προϋποθέτει τη συνεργασία επιστημόνων με την πολιτική ηγεσία στην εξεύρεση της καλύτερης, για την κάθε χώρα, λύσης. Καθώς εξελίσσεται η κατάσταση, τα δεδομένα αλλάζουν συνεχώς και δεν υπάρχει απόλυτη βεβαιότητα για τίποτα.
 
Τόσο οι πολιτικοί, όσο και οι επιστήμονες, καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα στις ζωές που μπορούν να χαθούν άμεσα, λόγω της επιδημίας, και σε αυτές που θα χαθούν μεσοπρόθεσμα, λόγω της ύφεσης της οικονομίας που θα προκύψει από τα μέτρα για την αποφυγή της διασποράς.
 
Φαίνεται ότι παρότι επικρίθηκε αρχικά, το μοντέλο που επέλεξε η Σουηδία είναι αυτό που επιφέρει τις μικρότερες απώλειες σε όλα τα επίπεδα. Γι αυτό και ο Π.Ο.Υ. σκοπεύει να προτείνει την εφαρμογή του σε όλες τις χώρες.
 
Δεν υπάρχουν απόλυτα σωστές λύσεις και κάθε επιλογή πρέπει να ζυγίζει τη βλάβη που μπορεί να προκληθεί, σε σχέση με τα οφέλη. Η χώρα μας μέχρι τώρα, διαχειρίστηκε σωστά και γρήγορα την πρώτη φάση, με βάση τα στοιχεία που είχε στη διάθεση της. Είναι ζωτικής σημασίας τώρα, για να διατηρήσουμε τα οφέλη και να μειώσουμε τις επιπτώσεις, να επιστρέψουμε όσο πιο γρήγορα και με όση περισσότερη ασφάλεια γίνεται στην κανονικότητα.
 
 
Τι Γνωρίζουμε και τι Μπορούμε να Κάνουμε

Συνοψίζοντας τα ζωτικά στοιχεία που γνωρίζουμε μέχρι τώρα, μπορούμε να πούμε ότι σε σχέση με την έναρξη της κρίσης, έχουμε ενισχύσει την κατανόηση μας για την κατάσταση:
 

  • Γνωρίζουμε περισσότερα για τον ιό και πώς μεταδίδεται.
     
  • Έχουμε καλύτερη εικόνα για τη νόσο, πώς αυτή εκδηλώνεται, τα διαφορετικά στάδια και ποιες θεραπείες είναι πιο αποτελεσματικές σε ποιο στάδιο.
     
  • Άτομα με καλύτερη υγεία και καλή μεταβολική κατάσταση έχουν χαμηλότερη πιθανότητα να νοσήσουν βαριά.
     
  • Έλλειψεις του οργανισμού σε θρεπτικά στοιχεία, όπως η βιταμίνη D και άλλα θρεπτικά συστατικά, αυξάνουν το κίνδυνο νόσου.
     
  • Με βάση τα χαρακτηριστικά του ιού, αλλά και με στοιχεία από προηγούμενες επιδημίες, ο ιός δεν αναμένεται να εξαφανιστεί και περιμένουμε να ακολουθήσουν πιθανόν ηπιότερες εξάρσεις, το φθινόπωρο και την επόμενη άνοιξη, πριν ολοκληρωθεί ο κύκλος της πανδημίας.
     
  • Δυστυχώς, ένα μεγάλο μέρος των θανάτων που αναμένεται να προκύψουν δεν θα μπορέσουμε να το αποφύγουμε.
     
  • Ο SARS-CoV-2 είναι επικίνδυνος για τη δημόσια υγεία, όχι όμως στο μέγεθος που φοβόμαστε κατά την αρχή της πανδημίας. 
     
  • Η βελτίωση των παραγόντων κινδύνου για τις χρόνιες ασθένειες, που είναι η κύρια αιτία θανάτου σε όλο το κόσμο, αναμένεται να μειώσει και τον κίνδυνο βαριάς νόσου και θανάτου από COVID-19.
 
Βελτιώνοντας τους παράγοντες κινδύνου που προκαλούν χρόνιες ασθένειες, μπορούν να σωθούν εκατομμύρια ζωές κάθε χρόνο. Ενέργειες που αυξάνουν την κατανόηση του κοινού σχετικά με την σπουδαιότητα της πρόληψης, είναι ζωτικής σημασίας αυτή την περίοδο.
 
Δεν αρκεί να θυμόμαστε την πρόληψη και την ενίσχυση της υγείας μόνο σε συνθήκες πανικού. Η διατήρηση και η ενίσχυση της υγείας είναι μια δυναμική και συνεχής διαδικασία. Ανθυγιεινές επιλογές οδηγούν σε σταδιακή επιδείνωση και νόσο, ενώ υγιεινές επιλογές οδηγούν σε σταδιακή βελτίωση και περισσότερη υγεία.  

Η υγεία είναι προϋπόθεση για να χαρούμε οτιδήποτε άλλο στη ζωή, ακόμη και την ελευθερία μας. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε πλήρως όλες τις παραμέτρους που την επηρεάζουν, είναι όμως στο χέρι μας σε μεγάλο βαθμό, ποια κατεύθυνση τελικά θα ακολουθήσει.
 

 

 
Πηγές - Βιβλιογραφία
 
  1. Sweden is a model for the new coronavirus normal, says WHO https://www.thetimes.co.uk/article/sweden-is-a-model-for-the-new-coronavirus-normal-says-who-dd8fgw7d0
     
  2. Economic downturns, universal health coverage, and cancer mortality in high-income and middle-income countries, 1990–2010: a longitudinal analysis Dr Mahiben Maruthappu, Johnathan Watkins, Aisyah Mohd Noor, MRes Callum Williams, Raghib Ali, Prof Richard Sullivan, et al. THE LANCET. May 25, 2016 https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(16)00577-8/fulltext
     
  3. Why ‘flattening the curve’ is so important in the fight against coronavirus https://www.weforum.org/agenda/2020/03/coronavirus-control-measures/
     
  4. Mortality associated with COVID-19 outbreaks in care homes: early international evidence. Adelina Comas-Herrera, Joseba Zalakaín, Charles Litwin, Amy T. Hsu, Natasha Lane and Jose-Luis Fernández Last updated 26 April 2020.  https://ltccovid.org/wp-content/uploads/2020/04/Mortality-associated-with-COVID-26-April-2.pdf
     
  5. Κορωνοϊός: Επικρίσεις κατά Μπόρις Τζόνσον για κακή διαχείριση BLOOMBERG, GUARDIAN https://www.kathimerini.gr/1069064/article/epikairothta/kosmos/korwnoios-epikriseis-kata-mporis-tzonson-gia-kakh-diaxeirish
     
  6. Deaths registered weekly in England and Wales
     
  7. This article is more than 10 months old Austerity to blame for 130,000 ‘preventable’ UK deaths – report https://www.theguardian.com/politics/2019/jun/01/perfect-storm-austerity-behind-130000-deaths-uk-ippr-report
     
  8. Ending the blame game The case for a new approach to public health and prevention. Dean Hochlaf, Harry Quilter-Pinner and Tom Kibasi June 2019 IPPR 
     
  9. Mortality and the economic crisis in Greece Nikolaos Vlachadis Nikolaos Vrachnis Eftichios Ktenas Maria Vlachadi Eleni Kornarou Published:February 20, 2014 https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(14)60250-6/fulltext
     
  10. The Terrible Human Cost Of Greece's Bailouts https://www.forbes.com/sites/francescoppola/2018/08/31/the-terrible-human-cost-of-greeces-bailouts/
     
  11. Demographics of Greece
     
  12. New study finds poor diet kills more people globally than tobacco and high blood pressure www.healthdata.org/news-release/new-study-finds-poor-diet-kills-more-people-globally-tobacco-and-high-blood-pressure
     
  13. GBD 2017 Diet Collaborators. Health effects of dietary risks in 195 countries, 1990–2017: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2017. The Lancet. 2 April 2019. doi: 10.1016/S0140-6736(19)30041-8. 
 
 

Επιμέλεια Κειμένου: Επιστημονική Ομάδα Metabolomic Medicine

Εγγραφειτε στο Newsletter μας και αποκτηστε δωρεαν αποσπασμα του βιβλιου
Συνεργαζόμαστε με ερευνητές και ιδρύματα σε όλο τον κόσμο για να παρέχουμε τις πιο προηγμένες και ακριβείς αναλύσεις.
Ειδικός Γενικός Οικογενειακός Ιατρός Διδάκτωρ Πανεπιστημίου "Universita` degli Studi di Napoli, Federico II" Πρόεδρος του European Institute of Nutritional Medicine
Ειδικός Γενικός Οικογενειακός Ιατρός-Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Ρώμης "La Sapienza"
Ενδοκρινολόγος-Διαβητολόγος Διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης
Κλινική Διατροφολόγος Πτυχιούχος του Πανεπιστημίου "Universita` degli Studi di MIlano" Γεν. Γραμματέας του European Institute of Nutritional Medicine
Μοριακή Βιολόγος, Μεταπτυχιακή Ειδίκευση MSc by Research in Biomedical Sciences, University of Edinburgh. Κάτοχος πιστοποίησης Μεταβολομικής και Διατροφικής Ιατρικής του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Διατροφικής Ιατρικής, EINuM.
BSc Βiomedical Sciences UCL PhD.c. Nutritional Therapist, Κάτοχος τίτλου του European Institute of Nutritional Medicine, Κάτοχος τίτλου του Institute of Functional Medicine
Ιατρός / Χειρουργός Ιατρικής, Χειρουργικής, Αναισθησιολογίας και Αναζωογόνησης, Επιστήμη της Διατροφής στο Πανεπιστήμιο της Παβίας
Ιατρός / Παθολόγος, με εξειδίκευση στην εσωτερική παθολογία στο πανεπιστήμιο της Παβίας, Ιταλία.
Ιατρός / Παιδίατρος, Ιατρικής και χειρουργικής του Πανεπιστημίου της Βερόνα, με ειδίκευση στην παιδιατρική και έμφαση στην αλλεργιολογία και παιδιατρική πνευμονολογία.
Βιολόγος Διατροφολόγος, Πτυχιούχος του Πανεπιστημίου της Πάδοβας με μεταπτυχιακό στην εξελικτική βιολογία
Οικονομολόγος Υγείας-Στατιστικός ειδικευθείς στην εξατομικευμένη ιατρική, ερευνητικός συνεργάτης LabHEM (Πανεπιστήμιο Πειραιώς), επ. σύμβουλος Golden Helix Foundation, UK συνεργάτη του University of Oxford, UK
Βιολόγος Διατροφολόγος, Πτυχιούχος του Πανεπιστημίου της Πάδοβας, με εξειδίκευσή στην Βιολογία της Υγείας (Health Biology)
Διαιτολόγος-Διατροφολόγος Master Practitioner in Eating Disorders & Obesity. National Centre for Eating Disorders, London U.K.
Διαιτολόγος-Διατροφολόγος BSc Dietetics, Coventry University & MSc Human Nutrition with specialization in Clinical Nutrition, University of Glasgow
Δ/νση Προσωπικού και Διοίκησης
Διαιτολόγος - Διατροφολόγος Master Practitioner in Eating Disorders & Obestity. National Centre for Eating Disorders, London U.K. Ειδικός Αθλητικής Διατροφής, International Society of Sports Nutrition
Διατροφολόγος Master Practitioner in Eating Disorders and Obesity Κάτοχος τίτλου του European Institute of Nutritional Medicine

Επιστημονική Ομάδα

www.metabolomicmedicine.com Η Επιστημονική Ομάδα της Metabolomic Clinic αποτελείται από εξειδικευμένους κλινικούς ιατρούς που μοιράζονται μαζί σας την εμπειρία τους στην αιχμή της σύγχρονης ιατρικής. Δείτε τους όλους